सुरुङमार्गको गति, स्थानीय सडकको दुर्गति: अब समाधानको बहस आवश्यक
— इ. रमेश सुवेदी
नागढुङ्गा–सिस्नेखोला सुरुङमार्ग सञ्चालनमा आएसँगै काठमाडौं प्रवेश गर्ने नयाँ र छिटो विकल्प खुलेको छ। यो उपलब्धि हो, यसमा विवाद छैन। तर ठूला पूर्वाधारको सफलता सुरुङभित्र मात्र मापन हुँदैन। सुरुङबाट बाहिरिने बिन्दुमा के भइरहेको छ र त्यसको प्रभावले जोडिएका वा छुटेका बस्तीमा कस्तो परिवर्तन ल्याइरहेको छ भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
सुरुङमार्गको बलम्बुतर्फको निकास र त्यससँग जोडिएका सडकमा देखिन थालेको सवारी चापले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ—सुरुङको क्षमता र त्यसपछिको सडक सञ्जालको क्षमताबीच पर्याप्त तालमेल छ कि छैन? यदि सुरुङ, फ्लाइओभर, निकास बिन्दु र त्यसपछिका सडकको क्षमता तथा सञ्चालन व्यवस्थापनबीच समन्वय भएन भने जाम हट्ने होइन, एउटा बिन्दुबाट अर्को बिन्दुमा सर्ने जोखिम रहन्छ।
पूर्ण क्षमतामा सञ्चालन हुँदा, ठूला सवारीसाधनको चाप बढ्दा र कार्यालय तथा विद्यालय खुल्ने–छुट्ने समयमा अवस्था कस्तो हुन्छ भन्ने प्रश्नको जवाफ अहिल्यै खोज्नुपर्छ। सडकमा बढ्दो चापले कार्यालय जाने कर्मचारी र विद्यार्थीको दैनिक जीवन मात्र होइन, एम्बुलेन्सलगायत अत्यावश्यक सेवाका सवारीसाधनको आवागमनलाई समेत प्रभावित गर्न सक्छ। त्यसैले यो सामान्य ट्राफिक व्यवस्थापनको विषय मात्र होइन; सार्वजनिक सुरक्षा र नागरिकको समयसँग जोडिएको विषय हो।
विकासको अर्को पाटो: साबिक थानकोटको बदलिँदो अवस्था
यस विषयको अर्को पाटोसँग मेरो आफ्नै सम्बन्ध छ। म स्वयं साबिक थानकोटको बासिन्दा हुँ। पहिले नागढुङ्गा उकालोमा हुने सवारी चापका कारण व्यस्त रहने थानकोट–नागढुङ्गाको पुरानो सडक अहिले तुलनात्मक रूपमा सुनसान बन्दै गएको अनुभूति स्थानीयले गरिरहेका छन्। स्थानीय व्यवसायीका अनुसार पैदलयात्री र सवारीसाधनको आवागमन घट्दा पसलको कारोबारमा समेत असर परेको छ।
यातायात सहज हुनु सकारात्मक उपलब्धि हो। तर एउटा क्षेत्रको यात्रा समय घटाउने क्रममा अर्को क्षेत्रको बजार, रोजगारी र स्थानीय अर्थतन्त्र कमजोर हुने अवस्था आउँछ भने त्यसलाई पनि विकासको मूल्याङ्कनमा समेट्नुपर्छ। सडकमा सवारी घट्नु आफैँमा समस्या होइन; त्यससँगै स्थानीय आर्थिक गतिविधि खुम्चिनु र बस्ती विकासका नयाँ अवसरबाट टाढिनुचाहिँ चिन्ताको विषय हो।
विकासको मूल प्रवाह नजिकैबाट अघि बढ्दा पनि स्थानीय बस्तीले त्यसको लाभ प्राप्त गर्न सकेन भने उपेक्षित भएको अनुभूति पैदा हुनु स्वाभाविक हो। त्यसैले साबिक थानकोटको पुरानो सडक र बजारलाई विगतको सवारी चापमा मात्र निर्भर नराखी नयाँ आर्थिक सम्भावनासँग जोड्ने उपाय खोजिनुपर्छ।
अबको प्राथमिकता के हुनुपर्छ?
सुरुङमार्गको प्रभाव सुरुङभित्रको यातायातमा सीमित हुँदैन। यसले आसपासका सडक, सार्वजनिक यातायात, स्थानीय आवागमन, आर्थिक गतिविधि र क्षेत्रीय विकासमा पार्ने प्रभावको पूर्वआकलन तथा व्यवस्थापन पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। बलम्बु, गुर्जुधारा र साबिक थानकोट क्षेत्रलाई एउटै यातायात तथा क्षेत्रीय विकास प्रणालीका रूपमा हेरेर योजना बनाउन आवश्यक छ।
यसका लागि केही प्रश्नको स्पष्ट जवाफ खोज्नुपर्छ।
– यातायात व्यवस्थापन: सुरुङमार्ग पूर्ण क्षमतामा सञ्चालन हुँदा बढ्ने सवारी चाप व्यवस्थापन गर्न के तयारी गरिएको छ?
– सडकको क्षमता: बलम्बु निकासदेखि गुर्जुधारा र त्यसपछिका सडकखण्डमा जाम न्यूनीकरण गर्न तत्काल र दीर्घकालीन रूपमा के गर्न सकिन्छ?
– आपत्कालीन सेवा: एम्बुलेन्स, दमकल तथा अन्य अत्यावश्यक सवारीसाधनको निर्बाध आवागमन कसरी सुनिश्चित गर्ने?
– स्थानीय अर्थतन्त्र: सुरुङमार्गबाट सिर्जित नयाँ अवसरमा स्थानीय व्यवसायी र नागरिकको पहुँच कसरी बढाउने?
– सन्तुलित विकास: साबिक थानकोटको पुरानो सडक, बजार र बस्तीलाई विकासको नयाँ प्रवाहसँग कसरी जोड्ने?
यी प्रश्नको समाधान कुनै एउटा निकायको प्रयासबाट मात्र सम्भव हुँदैन। सम्बन्धित सरकारी निकाय, स्थानीय सरकार, ट्राफिक प्रहरी, सडक तथा सुरुङमार्ग आयोजना र स्थानीय सरोकारवालाबीच तथ्यमा आधारित छलफल र समन्वय आवश्यक छ।
पहिलो चरणमा सवारीसाधनको सङ्ख्या र प्रकार, जाम हुने समय तथा बिन्दु, सार्वजनिक यातायातका रुट, सडकको वास्तविक क्षमता र स्थानीय बजारमा परेको प्रभावको अध्ययन गरिनुपर्छ। त्यसका आधारमा तत्कालीन ट्राफिक व्यवस्थापनदेखि दीर्घकालीन सडक सुधारसम्मका उपाय समेटिएको साझा कार्ययोजना बनाउनुपर्छ। आपत्कालीन सवारीसाधनलाई प्राथमिकता दिने व्यवस्था र पुरानो बजारको आर्थिक पुनर्जीवनका उपाय पनि त्यसका अभिन्न अङ्ग हुनुपर्छ।
पूर्वाधारको सफलता नागरिकको जीवनमा देखिनुपर्छ
सुरुङमार्गको सञ्चालनसँगै देखिएका समस्यालाई समयमै पहिचान गरेर सुधार गर्न सकियो भने भविष्यमा उत्पन्न हुन सक्ने जटिलता न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ। त्यसैले अहिलेको अवस्थालाई दोषारोपणको विषय बनाउनुको सट्टा तथ्य सङ्कलन, प्राविधिक मूल्याङ्कन र जिम्मेवार निकायबीच समन्वयको अवसरका रूपमा लिनुपर्छ।
सुरुङमार्ग निर्माण हुनु उपलब्धि हो। अब त्यसको लाभलाई प्रभावकारी यातायात व्यवस्थापन, स्थानीय आर्थिक अवसर र सन्तुलित क्षेत्रीय विकासमा रूपान्तरण गर्नु अर्को महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी हो।
पूर्वाधारको वास्तविक सफलता यात्रा समय घट्नुमा मात्र होइन, नागरिकको जीवन सहज बन्नु, आपत्कालीन सेवाको पहुँच सुनिश्चित हुनु, स्थानीय अर्थतन्त्र चलायमान रहनु र विकासको लाभ आसपासका बस्तीले समेत प्राप्त गर्नुमा मापन हुनुपर्छ।
अब समस्याको पहिचानमा मात्र सीमित नभई ठोस समाधान, सार्वजनिक बहस र नीतिगत पैरवीतर्फ अघि बढौँ।
— इ. रमेश सुवेदी, इन्जिनियर तथा विकास/योजना विज्ञ हुन् ।
