काठमाडौं । नेपालको आधुनिक इतिहासमा २०५८ साल जेठ १९ गतेको रात सधैं पीडा, शोक र रहस्यको प्रतीकका रूपमा स्मरण गरिन्छ।
त्यो रात केवल राजपरिवारका सदस्यहरूको जीवन अन्त्य भएको घटना मात्र थिएन, यसले नेपाली राज्य व्यवस्था, राजनीति र राष्ट्रिय मनोविज्ञानलाई समेत गहिरो प्रभाव पारेको थियो।
राष्ट्रप्रमुखका रूपमा जनतामाझ लोकप्रिय मानिएका राजा वीरेन्द्र शाह, रानी ऐश्वर्य राज्यलक्ष्मी शाह तथा राजपरिवारका अन्य सदस्यहरूको असामयिक निधनले सम्पूर्ण देशलाई स्तब्ध बनाएको थियो। घटनापछि देशभर शोकको लहर फैलियो। हजारौं नागरिकहरू अन्तिम श्रद्धाञ्जलीका लागि सडकमा उत्रिए भने नेपाली समाज गहिरो भावनात्मक आघातबाट गुज्रियो।
राजा वीरेन्द्रलाई धेरै नेपालीहरूले शालीन, संयमी र जनभावना बुझ्ने शासकका रूपमा सम्झने गरेका छन्। २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि संवैधानिक राजसंस्थाको अवधारणालाई स्वीकार गर्दै उनले लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई अघि बढाउन भूमिका निर्वाह गरेका थिए। त्यसैले उनको निधनलाई केवल एउटा व्यक्तिको मृत्यु नभई एउटा युगको अवसानका रूपमा पनि हेरियो।
घटनापछि उत्तराधिकारको संवैधानिक प्रक्रियाअनुसार युवराज दीपेन्द्र राजा घोषित भए। तर उपचारकै क्रममा उनको पनि निधन भएपछि राजगद्दी अर्को पुस्तातर्फ सर्यो। त्यससँगै नेपालको राजनीतिक यात्राले नयाँ मोड लिन थाल्यो।
इतिहासकारहरूका अनुसार दरबारभित्र भएको त्यो रक्तपातले नेपाली राजसंस्थाप्रतिको जनविश्वासमा गहिरो धक्का पुर्याएको थियो। त्यसपछिका वर्षहरूमा राजनीतिक अस्थिरता, जनआन्दोलन र संस्थागत परिवर्तनका घटनाहरू तीव्र बन्दै गए। अन्ततः सात वर्षपछि नेपाल दुई सय ४० वर्षभन्दा लामो राजसंस्थाको अन्त्य गर्दै देश संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा रूपान्तरण भयो।
आज पनि जेठ १९ आउँदा नेपाली समाजले ती दिवंगत आत्माहरूलाई श्रद्धापूर्वक सम्झन्छ। इतिहासका पानामा अंकित त्यो रातले धेरै प्रश्नहरू छोडेको भए पनि एउटा सत्य निर्विवाद छ-त्यो घटनाले नेपालको राजनीतिक र सामाजिक यात्राको दिशा नै परिवर्तन गरिदियो।
राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्य तथा त्यस रात ज्यान गुमाउने सम्पूर्ण राजपरिवारका सदस्यहरूको स्मृतिमा राष्ट्रले अझै पनि सम्मान, श्रद्धा र संवेदनाका साथ सम्झना गर्ने गरेको छ। समय बित्दै जाँदा घाउहरू पुराना भए पनि इतिहासका केही क्षणहरू कहिल्यै बिर्सन सकिँदैनन्, र जेठ १९ त्यस्तै एउटा दिन बनेर नेपाली सामूहिक स्मृतिमा जीवित छ।
