दहचोक डाँडाको प्राचीन नाम शक्रसोपान पर्वत हो। शक्र (अर्थात् हालको बल्खु खोलाको शिर) देखि यो पर्वत उत्तरतर्फ चुलिँदै गएर इन्द्रदहको शीर्षमा सकिन्छ ।
पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौँ उपत्यका आक्रमण गर्दा बनाएका किल्लाका भग्नावशेष अहिले पनि त्यहाँ देखिन्छन् । उनका साथमा आएका मगरजातिलाई पछि त्यहीँ बसोवास गराए । मगरजाति नै पुजारी रहने परम्परा बसाई त्यहीं मनकामनाको मन्दिर स्थापना गरे। कीर्तिपुरसँगको लडाइँमा कालुपाँडे मारिए । प्राण जानुअघि उनले, मेरो शरीरलाई गोर्खा देखिने ठाउँमा समाधिस्थ गरिदिनू । भने। अहिले त्यहाँ कालु पाँडेको समाधिस्थल नजिकै मनकामनाको मन्दिर छ ।
नेपाल महात्म्यमा थानकोट राज्य वाणासुरको भएको कुरा उल्लेख छ । वाणासुरकी छोरी उषाको कृष्णका नाति अनिरुद्धसँग सपनामा प्रेम भएको प्रसङ्ग छ । अनिरुद्ध प्रेमिका भेट्न यहाँ आएको, वाणासुरले उनलाई बन्दी बनाएको । पछि कृष्ण मथुराबाट आई वाणासुरलाई मारेको लगायत प्रसङ्ग तथा थानकोट क्षेत्रको प्राचीन नाउँ शोणितपुर रहेको इतिहास छ ।
आफ्ना साथमा आएका गोपाल जातिलाई त्यहाँको राज्य दिएर कृष्णले अनिरुद्ध र उषालाई मथुरा लिए फर्केको कथा त्यसमा छ । थानकोटमा गोपाली (यादवहरू) ले राज्य गर्नु भनेर यतै छाडिगएको हुनाले गोपालीहरूको घना बस्ती अद्यावधि थानकोटमा छँदैछ !
त्यस्तै, नेपाल महात्म्यमा- “इन्द्रेश्वरं प्रतिष्ठाप्य शक्रनद्या शुभे तटे
चकार भगवाग्निन्द्रो यत्र यज्ञं मनोहरम् ।” लेखिएको पाईन्छ । शक्रनदी अर्थात् बल्खुको शिरमा इन्द्रेश्वरको पीठ स्थापना गरी ईन्द्रले ठूलो यज्ञ गरेको र श्राप मुक्त भएको मान्यता छ ।
पौराणिक कथन अनुसार गौतम ऋषिले ईन्द्रलाई श्राप दिएका थिए । श्राप अनुसार शरीरभरि हजार योनि उत्पन्न भएर ईन्द्रको शरीर योनिमय बन्यो । त्यो श्रापबाट मुक्ति पाउन उनी ब्रम्हाको शरणमा गए। ब्रह्माले, तिमी त्यो ठाउँ (दहचोकको शीर्ष) मा १००० दिन तपस्या गरेर बस । प्रत्येक दिन तलको शक्रनदीमा स्नान गर। स्नानपछि एक-एक योनि नष्ट हुनेछन् भनी सुझाव दिएछन् । सोही अनुसार ईन्द्रले प्रत्येक दिन शक्रनदीमा स्नान गर्ने र शक्रनदीको जल शक्रसोपान पर्वतको शीर्षमा रहेको स्थलमा चढाएर हरेकदिन एक योनि मोचन हुँदै हजारदिन पश्चात् उनी श्राप मुक्त भएर स्वर्ग प्रस्थान गरेको स्थानलाई नै हाल ईन्द्रस्थान, दहचोक भनिएको हो । त्यसै क्रममा ईन्द्रले स्नान गरेको शक्रनदीको किनारमा यज्ञ गरी ईन्द्रेश्वरधाम स्थापना गरेको भनिन्छ ।
ईन्द्रदहमा नारायण, वासुकि र ईन्द्रको मन्दिर छ । बीचभागमा पोखरी छ । त्यही पोखरीमा प्रत्येक ईन्द्रजात्राको अघिल्लो दिन साँझ दिवंगत पितृको मुक्तिका लागि सद्बिज छर्ने, बत्ती बाल्ने, जाग्राम बस्ने र बिहान स्नान गरी मेला भर्ने चलन यद्यपि चलेकै छ ।
थानकोटदेखि शक्रनदीको शिर झन्डै तीन किलोमिटरको दूरीमा पर्दछ । बाटो उकालो र जङ्गल छ । ( हाल ईन्द्रस्थान, दहचोकसम्म पुग्न विभिन्न पक्की सडक विकास भैसकेको छ ।) त्यो दूरी दैनिक ईन्द्रले १००० दिन हिँडेका र बाटोमा सिँडी खनाएका थिए । सोपान पर्वत (भऱ्याङडाँडा) यसको प्राचीन नाम हो भन्ने कुरा कर्मकाण्डी ब्राह्मणले त्यो क्षेत्रमा सङ्कल्प गराउँदा, “शक्र सोपान पर्वतैक देशे” भन्ने वाक्यांश जोडेका हुन्छन् ।
यही भन्ऱ्याङबाटोको मध्यभागमा घाँटी परेको ठाउँ छ । त्यसको स्थानीय नाम सगरदेव (शक्रदेवको अपभ्रंश) चलेको छ । त्यहाँ शक्रदेवको शिलामूर्ति थियो ।
त्यस्तै, इन्द्रदह सम्बन्धी अर्को एउटा किंंवदन्ती जोडिएको पाइन्छ । एकपटक इन्द्रकी आमा बसुन्धारालाई व्रत बस्न पारिजातको फूल चाहिएको थियो । तर, पारिजातको फूल स्वर्गमा थिएन । आमालाई फूल आवश्यक परेको कुरा इन्द्रले थाहा पाएर पारिजातको फूल ल्याउँन इन्द्र पाताल अर्थात पृथ्वी आएछन् ।
पातालको कान्तिपुर आएर पारिजातको फूल खोज्ने क्रममा इन्द्रले एउटा किसानको बारीमा पारिजातको फूल देखेछन् । र भटाभट फूल टिप्न थालेछन् केही नभनी आफनो बारीमा फूल टिप्दै गरेको मानिस (इन्द्र) देखेपछि चोर ठानी किसानले लिंगोमा बाँधेर राखेछन् । ति किसान तान्त्रिक रहेछन् ।
उता इन्द्रको आमालाई फूल लिन गएको छोरा धेरैदिन फर्किएर नआउँदा पिर पर्न थालेछ र उनी आफै ‘दागीं’ को भेषमा येँया पुन्हीका दिन पातालमा छोरा खोज्दै खोज्दै हिँड्दा कान्तिपुरमा बाँधेर राखेको भेटृाएछिन् । ईन्द्रकी आमाले आफू स्वर्गका राजा इन्द्रकी आमा भएको र इन्द्रलाई छाड्न अनुरोध गर्दा त्यहाँका मानिसले हामी पनि स्वर्ग जान पाउनु पर्छ, र हाम्रो खेतको धान पकाउन कुहिरो ल्याइदिनु पर्छ भनेर सर्त राखेपछी इन्द्रकी आमाले उनीहरूका शर्त मान्ने वाचा गरिछिन् ।
त्यसपछि छोरो इन्द्रलाई लिएर स्वर्ग जान हिँड्दै हिँड्दै दहचोकको डाँडामा रहेको दहसम्म आइपुग्दा पनि ती मानिसहरू उनको पछि पछि लागेको देखेर इन्द्रकी आमा बसुन्धरालाई पर्यो फसाद । जिउँदा मानिसलाई स्वर्गलाने कुरा भएन । के गर्ने भनेर उनले स्वर्गजान त यो दहमा नुहाउनु पर्छ भनि त्यहाँ कुहिरो उत्पन्न गराई कसैले कसैलाई नदेख्ने भएपछि उनीहरू ( इन्द्रकी आमा र इन्द्र) स्वर्ग अर्थात इन्द्रलोकतिर लागेको र पछि त्यही दहलाई “इन्द्रदह” भन्न थालिएको मान्यता रहिआएको छ ।
स्रोत : साहित्यकार भुवनहरि सिग्देलको (साँखेजुङको उकालो) र इन्द्रजात्रा सम्बन्धी सन्दर्भबाट
