कालभैरव मन्दिर नेपालको राजधानी काठमाडौँको ऐतिहासिक क्षेत्र हनुमानढोका दरबारभित्र अवस्थित एक प्रसिद्ध धार्मिक तथा ऐतिहासिक स्थल हो। यो मन्दिर विशेषगरी भगवान शिवको उग्र तथा शक्तिशाली रूप कालभैरवलाई समर्पित छ।
कालभैरव भगवान शिवको एक शक्तिशाली तथा रक्षक स्वरूप मानिन्छ। हिन्दू तथा बौद्ध दुवै परम्परामा कालभैरवलाई समय, न्याय र दुष्ट शक्तिमाथि नियन्त्रण गर्ने देवताको रूपमा पूजा गरिन्छ।
मन्दिरको विशेषता
• हनुमानढोकास्थित कालभैरवको विशाल ढुंगाको मूर्ति करिब १२ फिट अग्लो मानिन्छ।
• यो मूर्ति निकै पुरानो र कलात्मक शैलीमा निर्माण गरिएको छ, जसमा कालभैरवलाई अनेक हात, खप्पर र अस्त्रसहित उग्र मुद्रामा देखाइएको छ।
• स्थानीय विश्वास अनुसार, यस मूर्तिको अगाडि झूट बोल्न डर मानिन्थ्यो, किनकि कालभैरवलाई सत्यको रक्षक मानिन्थ्यो।
ऐतिहासिक महत्व
इतिहास अनुसार, राजा प्रताप मल्ल ले १७औँ शताब्दीमा यस मूर्तिलाई सार्वजनिक रूपमा स्थापना गराएको मानिन्छ। मल्लकालमा न्यायिक विवादका बेला मानिसहरूलाई कालभैरवको अगाडि सत्य बोल्न लगाइन्थ्यो।
धार्मिक महत्व
• विशेषगरी इन्द्रजात्रा तथा अन्य पर्वहरूमा यहाँ ठूलो धार्मिक गतिविधि हुन्छ।
• दशैं, तिहार र शनिबार भक्तजनहरूको भीड बढी हुन्छ।
• भक्तहरूले रक्षा, न्याय, शक्ति तथा बाधा हटाउने कामनासहित पूजा गर्ने गर्छन्।
कालभैरवको उत्पत्तिको कथा
हिन्दू धर्मअनुसार, एकपटक ब्रह्मा र भगवान शिव बीच को ठूलो विवाद भयो। कथाअनुसार ब्रह्माजीले आफूलाई सृष्टिको सर्वश्रेष्ठ देवता भन्दै अहंकार देखाउन थाले। त्यसपछि शिवजी अत्यन्त क्रोधित भए र आफ्नो जटाबाट एक भयानक, शक्तिशाली रूप उत्पन्न गरे—त्यही स्वरूप हुन् कालभैरव।
क्रोधमा भरिएका कालभैरवले ब्रह्माको पाँचौँ टाउको काटिदिएको कथन छ। त्यसपछि ब्रह्महत्याको पाप लागेपछि कालभैरव संसारभरि भिक्षाटन गर्दै घुमे। अन्ततः उनी पवित्र स्थलमा पुगेर पापमुक्त भएको विश्वास गरिन्छ। त्यसयता कालभैरवलाई पाप नाश गर्ने, दुष्ट शक्तिलाई नियन्त्रण गर्ने र सत्यको रक्षक देवता मान्न थालियो।
हनुमानढोकाको रोचक जनविश्वास
हनुमानढोका दरबार को कालभैरव मूर्तिसँग जोडिएको अर्को प्रसिद्ध जनविश्वास छ—कालभैरवको अगाडि झूट बोल्न सकिँदैन।
मल्लकालमा चोरी, विवाद वा अपराधको आरोप लागेका मानिसहरूलाई कालभैरवको विशाल मूर्तिअगाडि ल्याएर सत्य बोल्न लगाइन्थ्यो। जनविश्वास अनुसार, यदि कसैले झूट बोल्यो भने कालभैरवको श्राप लाग्ने, दुर्भाग्य आउने वा अनिष्ट हुने डर थियो। त्यसैले मानिसहरू सत्य स्वीकार गर्ने गर्दथे भन्ने भनाइ छ।
अर्को स्थानीय किंवदन्ती
स्थानीय कथाअनुसार, कालभैरवको मूर्ति धेरै समयसम्म माटोभित्र लुकेको थियो। पछि राजा प्रताप मल्ल को शासनकालमा उत्खनन गर्दा विशाल मूर्ति फेला परेको र त्यसलाई हनुमानढोकामा स्थापना गरिएको भनाइ पनि पाइन्छ।
यसैले आजसम्म पनि धेरै भक्तजन कालभैरवलाई न्याय दिने देवता र नगरको रक्षक मानेर पूजा गर्छन्।
